Het ervarend zelf, het herinnerend zelf en de kunst van het vragen

Twee zelven

Vorige week schreef ik over valse en echte feiten en wat feiten tot ‘feit’ maakt. Op het einde verwees ik naar het werk van Daniel Kahneman die onderzoek heeft gedaan naar de vraag of dat wat we waarnemen een ‘feit’ is. Daniel Kahneman (expert inzake beslissen, zekerheid en de illusies van begrijpen, Nobelprijs Economie 2012) toont aan dat we nooit bewust communiceren op belevingsniveau. (Thinking fast and slow, Daniel Kahneman, Allen Lane Penguin Books 2011, in het Nederlands: Ons feilbare denken, Business Contact 2014
 – Bekijk de TedTalk)
Hij spreekt van twee ‘zelven’: een ervarend zelf (experiencing self) en een herinnerend zelf (remembering self).
Je ervarend zelf beleeft de ervaring onbewust. Je communiceer onbewust met dit zelf. Je kan je immers niet niet uitdrukken. Na enkele seconden start het herinnerend zelf innerlijk een gesprek ‘over’ de ervaring. Het ervarend zelf werkt voortdurend. Het is een onderbroken dynamiek, het stopt nooit.
Het innerlijk gesprek van het herinnerend zelf vormt het verhaal ‘over’ de ervaring. Herinneringen zijn er dus al vanaf de derde seconde! Het zijn verhalen die je construeert op basis van een selectie die je hebt gemaakt bij het opslaan. 
Voor jezelf verloopt het ervaren op zich onbewust en na enkele seconden start in jou een actie van het samenstellen van het verhaal … terwijl je onbewust bezig bent met de volgende seconden ervaring, enz.
Je kan je eigen ervarend zelf niet rechtstreeks waarnemen tijdens de ervaring. Zo lopen nu eenmaal onbewuste processen. Je kan wel na luttele seconden bewust waarnemen. Dat bewust waarnemen is reeds deel van je herinnerend zelf. Het is reeds deel van het ‘verhaal’.

Een kanttekening hierbij: ‘zelf’ dien je te begrijpen als een constant verlopend proces, niet als een object, niet als iets dat ergens gelokaliseerd en afgebakend kan worden.
(Het bericht volgende week gaat dieper in op het proces van het herinnerend zelf, op de verschillende acties die je doet om van dat wat je meent waar te nemen een ‘feit’ te maken en een verhaal te vertellen.)

De twee zelven observeren

Als buitenstaander kan je wél iets waarnemen van wat er gebeurt gedurende de luttele seconden dat iemand iets beleeft, hoe hij daar op reageert en hoe hij daarna zijn verhaal construeert. 
Je kan dat observeren wanneer je een vraag stelt. De meeste vraagstellers nemen dat niet waar omdat ze niet hebben geleerd aandachtig te kijken terwijl ze spreken. Ze zijn bezig met zichzelf terwijl ze praten! Ze luisteren naar zichzelf, ze horen zichzelf en hun eigen vraag. Daarbij hebben ze vooral aandacht voor de mate waarin het antwoord dat ze krijgen past bij het antwoord dat zij wensen.
Bij De kunst van het vragen stellen leer je om volledig bij de ander te zijn. Je bent niet (meer) bij je vraag want je weet wat je vraag is omdat je je hebt voorbereid of omdat je het Vragenkompas hanteert.

Wanneer je een vraag stelt geeft de ander een antwoord terwijl je de vraag stelt (!) of binnen de eerste seconden na het stellen van de vraag. Zijn lichaam reageert ‘spontaan’ en laat je dat zien (= zijn ervarend zelf is aan het werk). Het komt er op aan om dát waar te nemen zonder te oordelen (= jouw ervarend zelf – wat je dus niet kan waarnemen – is aan het werk) en zonder er onmiddellijk jouw verhaal aan vast te kleven (= jouw herinnerend zelf is aan het werk).
Na enkele seconden hoor je een (tweede) antwoord wanneer de betrokkene spreekt of zie je het tweede antwoord omdat hij uitdrukkelijk van houding verandert (= zijn herinnerend zelf aan het werk).
Het eerste en het tweede antwoord zijn meer dan af en toe erg verschillend.
De kunst bestaat er in om als waarnemer geen veronderstellingen te maken, niet iets in te vullen voor de ander. Je herinnerend zelf heeft snel een verhaal klaar over datgene wat je hebt waargenomen. Kun je dat even terughouden? De juiste vraag stellen of een non-verbale taal inzetten of de juiste stilte laten, zijn op dat ogenblik betere tools.
Hoe je dat doet kan ik je laten ervaren en aanleren, tijdens een individuele begeleiding of een workshop.

De kunst van het vragen is een ambacht

De kunst van het vragen is een ambacht, d.w.z. het vraagt én inzicht in specifieke technieken én vaardigheden én oefenen én lessen trekken uit je ervaringen zodat je bij iedere vraag je kundigheid vergroot.
Ik ben een ambachtsman die je kan helpen de kunst van het vragen onder de knie te krijgen. 
Ik doe dat het liefst op je werkplek, terwijl je werkt. Een korte training vooraf voor een kleine groep is handig.